Czym jest antykoncepcja awaryjna?
Antykoncepcja awaryjna (tzw. „tabletka dzień po”) to metoda zapobiegania nieplanowanej ciąży po odbyciu niezabezpieczonego stosunku płciowego lub w przypadku nieskuteczności stosowanej metody antykoncepcyjnej (np. pęknięcia prezerwatywy, pominięcia tabletki antykoncepcyjnej).
Jej celem jest opóźnienie lub zahamowanie owulacji, a tym samym uniemożliwienie zapłodnienia komórki jajowej.
Antykoncepcja awaryjna nie jest środkiem wczesnoporonnym – nie działa, jeśli doszło już do implantacji zapłodnionej komórki jajowej w błonie śluzowej macicy.
Rodzaje antykoncepcji awaryjnej
Wyróżnia się dwa główne rodzaje antykoncepcji awaryjnej, dostępne w postaci tabletek hormonalnych lub wkładki wewnątrzmacicznej (IUD):
-
Tabletki hormonalne:
-
Levonorgestrel (LNG) – np. Escapelle
– działa poprzez opóźnienie owulacji; należy przyjąć do 72 godzin (3 dni) po stosunku,
– skuteczność jest najwyższa w ciągu pierwszych 12 godzin (ponad 95%). -
Octan uliprystalu (UPA) – np. ellaOne
– blokuje receptor progesteronowy, zapobiegając owulacji,
– można przyjąć do 120 godzin (5 dni) po stosunku,
– skuteczniejszy w późniejszym okresie po stosunku niż lewonorgestrel.
-
-
Wkładka domaciczna z miedzią (Cu-IUD)
– może być założona przez lekarza do 5 dni po stosunku,
– działa mechanicznie i chemicznie – uniemożliwia zapłodnienie i implantację,
– jest najskuteczniejszą formą antykoncepcji awaryjnej (ponad 99%).
Wskazania do zastosowania
Antykoncepcję awaryjną stosuje się w sytuacjach takich jak:
-
niezabezpieczony stosunek płciowy,
-
pęknięcie lub zsunięcie prezerwatywy,
-
pominięcie tabletki antykoncepcyjnej,
-
awaria systemu antykoncepcyjnego (np. krążka, plastra),
-
błędy w stosowaniu metod naturalnych,
-
przymusowy kontakt seksualny (gwałt).
Skuteczność antykoncepcji awaryjnej
-
Najwyższą skuteczność osiąga się, gdy tabletka zostanie przyjęta jak najszybciej po stosunku.
-
Skuteczność maleje wraz z upływem czasu – po 72 godzinach (dla LNG) i 120 godzinach (dla UPA) jest już ograniczona.
-
Wkładka domaciczna Cu-IUD zapewnia ponad 99% skuteczności i dodatkowo może służyć jako stała metoda antykoncepcji.
Należy pamiętać, że żadna metoda antykoncepcji awaryjnej nie chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową (STI).
Możliwe działania niepożądane
Antykoncepcja awaryjna jest generalnie bezpieczna, ale może powodować krótkotrwałe działania niepożądane, takie jak:
-
nudności, wymioty, bóle brzucha,
-
bóle głowy, zawroty głowy, zmęczenie,
-
tkliwość piersi, wahania nastroju,
-
przesunięcie lub zaburzenia cyklu miesiączkowego (krótsze, dłuższe lub obfitsze krwawienie).
Jeśli miesiączka nie wystąpi w ciągu 3 tygodni od zastosowania tabletki, należy wykonać test ciążowy.
Przeciwwskazania
-
potwierdzona lub podejrzewana ciąża,
-
ciężkie choroby wątroby,
-
uczulenie na składniki leku,
-
u niektórych kobiet – nieregularne miesiączki (wymagają konsultacji lekarskiej).
W przypadku wkładki Cu-IUD – przeciwwskazaniem są zakażenia dróg rodnych lub wady macicy.
Dostępność w Polsce
W Polsce tabletki z lewonorgestrelem i uliprystalem są dostępne wyłącznie na receptę.
W sytuacjach nagłych receptę może wystawić:
-
lekarz rodzinny,
-
ginekolog,
-
uprawniony personel medyczny w ramach teleporady.
Wkładka domaciczna wymaga wizyty u ginekologa i założenia w gabinecie lekarskim.
Profilaktyka i edukacja
Antykoncepcja awaryjna powinna być traktowana jako rozwiązanie doraźne, a nie regularna metoda zabezpieczenia.
Aby zapobiec konieczności jej stosowania, zaleca się:
-
wybór skutecznej, długoterminowej antykoncepcji (tabletki, implant, wkładka, plastry, krążki),
-
edukację seksualną i świadomość cyklu menstruacyjnego,
-
stosowanie prezerwatyw jako ochrony przed chorobami przenoszonymi drogą płciową,
-
prowadzenie zdrowego stylu życia i unikanie ryzykownych zachowań seksualnych.
Podsumowanie
Antykoncepcja awaryjna to skuteczna i bezpieczna metoda zapobiegania nieplanowanej ciąży po niezabezpieczonym stosunku.
Największą skuteczność osiąga, gdy zostanie zastosowana w ciągu pierwszych godzin po zdarzeniu.
Nie zastępuje jednak regularnej antykoncepcji i nie chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową.
W razie wątpliwości lub częstej potrzeby stosowania antykoncepcji awaryjnej warto skonsultować się z ginekologiem, by dobrać stałą, skuteczną i dopasowaną do potrzeb metodę zapobiegania ciąży.