Ugryzienie kleszcza

Profilaktyka po ugryzieniu kleszcza?

Ukąszenie kleszcza jest częstym zdarzeniem w Polsce i Europie Środkowej, szczególnie w miesiącach od marca do listopada, gdy owady są najbardziej aktywne.
Choć samo ukąszenie jest zazwyczaj niegroźne, kleszcze mogą przenosić groźne choroby zakaźne, m.in.:

boreliozę (chorobę z Lyme) – wywoływaną przez bakterie Borrelia burgdorferi,
kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) – chorobę wirusową,
rzadziej – anaplazmozę, babeszjozę, tularemię.

Profilaktyka po ukąszeniu kleszcza ma na celu zapobieżenie rozwojowi tych chorób oraz wczesne wykrycie objawów zakażenia.

Co zrobić bezpośrednio po ukąszeniu?

1. Szybkie i prawidłowe usunięcie kleszcza:

usuń kleszcza jak najszybciej – im dłużej pozostaje w skórze, tym większe ryzyko zakażenia,
użyj pęsety lub kleszczołapek – chwyć pasożyta jak najbliżej skóry i wyciągnij ruchem prostym, nie obracając,
nie smaruj kleszcza tłuszczem, spirytusem, benzyną ani innymi substancjami – mogą one spowodować jego „wymiotowanie” i zwiększyć ryzyko zakażenia,
po usunięciu zdezynfekuj miejsce (np. środkiem z alkoholem, octeniseptem),
umyj dokładnie ręce.

2. Zachowaj kleszcza do badania (opcjonalnie):

umieść go w szczelnym pojemniku lub woreczku strunowym,
przechowuj w lodówce (nie zamrażaj),
możesz oddać do laboratorium w celu zbadania obecności Borrelia burgdorferi (wynik ma jednak ograniczone znaczenie kliniczne).

Profilaktyka po ukąszeniu – co dalej?

1. Obserwacja miejsca wkłucia:

przez minimum 30 dni obserwuj miejsce po ukąszeniu,
zwracaj uwagę na pojawienie się rumienia wędrującego (erythema migrans) – charakterystycznej, powiększającej się, okrągłej zmiany o średnicy >5 cm,
inne możliwe objawy: gorączka, bóle głowy, mięśni, stawów, osłabienie, objawy grypopodobne.

2. Antybiotykowa profilaktyka poekspozycyjna (PEP):

Nie zawsze jest konieczna — stosuje się ją wyłącznie w określonych przypadkach.

Zaleca się jednorazową dawkę doksycykliny (200 mg), jeśli spełnione są wszystkie poniższe warunki (wg CDC i IDSA):

kleszcz był przyczepiony co najmniej 36 godzin,
minęło mniej niż 72 godziny od jego usunięcia,
w regionie występuje wysoka częstość zakażenia kleszczy boreliozą,
pacjent ma powyżej 8 lat i nie jest w ciąży ani nie karmi piersią.

W innych przypadkach wystarczy obserwacja i szybka reakcja na objawy infekcji.

Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM)

Kiedy warto się zaszczepić:

osoby mieszkające lub często przebywające w rejonach endemicznych (Mazury, Podlasie, Małopolska),
leśnicy, rolnicy, turyści, grzybiarze, biegacze, wędkarze,
podróżujący do krajów Europy Środkowej, Skandynawii, Rosji.

Schemat szczepienia:

2 dawki w odstępie 1–3 miesięcy,
3. dawka po 9–12 miesiącach,
dawki przypominające co 3–5 lat.

Szczepionka chroni jedynie przed KZM, nie przed boreliozą.

Diagnostyka (gdy pojawią się objawy)

W kierunku boreliozy:

badanie kliniczne (rumień wędrujący – wystarczy do rozpoznania),
testy serologiczne:
- ELISA – przesiewowy,
- Western blot – potwierdzający (wykonywany przy dodatnim ELISA),
badania krwi najlepiej wykonać po 4–6 tygodniach od ukąszenia (czas serokonwersji).

W kierunku KZM:

badanie przeciwciał IgM i IgG przeciw wirusowi KZM,
badanie płynu mózgowo-rdzeniowego w przypadku objawów neurologicznych.

Leczenie w przypadku zakażenia

borelioza: antybiotyki (doksycyklina, amoksycylina lub cefuroksym) przez 14–28 dni,
KZM: leczenie objawowe (brak leków przeciwwirusowych, konieczna hospitalizacja w ciężkich przypadkach).

Domowe sposoby i profilaktyka ukąszeń

stosowanie repelentów zawierających DEET, ikarydynę lub IR3535,
noszenie ubrań zakrywających ciało w lesie i na łące,
wkładanie nogawek do skarpet,
jasne ubrania – łatwiej zauważyć kleszcza,
regularne oglądanie ciała po spacerze (szczególnie pachwiny, pachy, skóra głowy, za uszami),
kąpiel po powrocie z lasu – może spłukać niezauważone kleszcze,
utrzymywanie trawnika krótko skoszonego, unikanie siedzenia w wysokiej trawie.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

gdy pojawi się rumień wędrujący, gorączka, bóle mięśni, stawów lub objawy neurologiczne,
gdy kleszcz był przyczepiony ponad 24–36 godzin,
jeśli w miejscu ukąszenia pojawia się ropień, obrzęk, zaczerwienienie lub wysięk,
przy objawach przypominających grypę w ciągu kilku tygodni po ukąszeniu,
w celu kwalifikacji do profilaktycznej antybiotykoterapii.

Podsumowanie

Profilaktyka po ukąszeniu kleszcza polega przede wszystkim na szybkim i właściwym usunięciu pasożyta, obserwacji miejsca wkłucia oraz czujności w kierunku objawów chorób odkleszczowych.
W wybranych sytuacjach stosuje się profilaktyczną jednorazową dawkę antybiotyku, a szczepienie przeciw KZM skutecznie chroni przed tą groźną chorobą wirusową.
Świadome postępowanie po ukąszeniu i regularna kontrola zdrowia pozwalają uniknąć większości powikłań.